8 maja 2024 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: TSUE lub Trybunał) orzekł w polskiej sprawie, iż podstawę opodatkowania wniesienia aportem nieruchomości przez pierwszą spółkę do kapitału drugiej spółki w zamian za akcje tej ostatniej należy ustalić na podstawie wartości emisyjnej tych akcji, jeżeli spółki te uzgodniły, że zapłatę za ten wkład kapitałowy będzie stanowić ta wartość emisyjna. Nie stosujemy w takim wypadku wartości nominalnej. Jest to podejście nowe dla polskiej praktyki.
Czego dotyczył spór
Sprawa dotyczyła spółki P., która w okresie od końca 2014 r. do początku 2015 r. dokonała podwyższenia tego kapitału poprzez wkłady niepieniężne pochodzące od W. i B. Konkretniej, obie te spółki zawarły z P. szereg umów, których przedmiotem było przeniesienie należących do nich nieruchomości i wniesienie wkładu pieniężnego w zamian za akcje P. I tak w dniach 3 października, 28 listopada i 29 grudnia 2014 r. P. zawarła umowy z W., na mocy których ta ostatnia przeniosła na nią 23 nieruchomości i określoną kwotę pieniężną w zamian za, odpowiednio, 4767, 1164 i 7745 akcji wyemitowanych przez P. Ponadto w dniach 3 października i 28 listopada 2014 r. zawarła ona z B. umowy, na mocy których ta ostatnia miała przenieść na P. dwie nieruchomości oraz określoną kwotę pieniężną w zamian za, odpowiednio, 2100 i 133 akcje wyemitowane przez P. Umowy te przewidują, że zapłatę za wkłady niepieniężne na kapitał P. stanowią akcje tej spółki, wycenione według ich ceny emisyjnej. Cena ta wynosi 35 287,19 PLN (złotych polskich) za akcję, czyli około 8123 EUR. W celu ustalenia tej ceny strony oparły się na wartości wniesionych aportem nieruchomości, która została oszacowana przez osobę trzecią na podstawie cen rynkowych.
W deklaracjach VAT za czwarty kwartał 2014 r. i za pierwszy kwartał 2015 r. P. uwzględniła kwotę VAT i kwotę netto widniejącą na fakturach wystawionych przez W. i B. dotyczących wniesienia nieruchomości aportem na kapitał P. Kwoty te zostały obliczone na podstawie wartości emisyjnej akcji P. otrzymanych w zamian za te wkłady.
Decyzją z dnia 28 marca 2017 r. Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego Warszawa-Śródmieście w Warszawie (Polska), będący organem pierwszej instancji, uznał, że podstawę opodatkowania VAT wkładów wniesionych przez W. i B. w ramach podwyższenia kapitału P. należy obliczać z uwzględnieniem wartości nominalnej akcji P., która odpowiada 50 PLN za akcję, czyli około 11,50 EUR, a nie ich wartości emisyjnej odpowiadającej 35 287,19 PLN za akcję, czyli około 8123 EUR. Organ ten zakwestionował zatem prawo P. do odliczenia VAT dotyczącego tych wkładów i odpowiadającego kwocie przewyższającej kwotę obliczoną od wartości nominalnej akcji.
Decyzją z dnia 30 czerwca 2017 r. organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję tego organu pierwszej instancji, uznawszy, że kwoty wykazane na fakturach wystawionych przez W. i B. w związku z wniesieniem nieruchomości aportem na kapitał zakładowy P. w zamian za jej akcje były nie w pełni zgodne z rzeczywistością, a tym samym, że zgodnie z art. 86 ust. 1 ustawy o VAT nie dają one P. prawa do odliczenia VAT. Według organu odwoławczego zapłatę uzyskaną przez W. i B. w zamian za wkłady niepieniężne wniesione na kapitał P. należy oceniać na podstawie wartości nominalnej akcji.
Spółka złożyła skargę. Wyrokiem z dnia 29 maja 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (Polska) oddalił skargę P. na decyzję organu odwoławczego. Odwołując się w szczególności do art. 29a ust. 1 i art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. b) ustawy o VAT, sąd ten uznał, że zapłata należna dla podmiotu wnoszącego aport do spółki w formie innej niż przedsiębiorstwo lub zorganizowana część przedsiębiorstwa odpowiada wartości nominalnej akcji, które spółka ta przeniosła na ten podmiot jako wynagrodzenie za ten aport.
Sprawa przed NSA
Od tego wyroku P. wniosła skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego (Polska), będącego sądem odsyłającym do TSUE. NSA zauważył w pytaniu do TSUE, że w przypadku wniesienia aportu w zamian za akcje, po pierwsze, wartość rynkowa przedmiotu tego wkładu nie może służyć do określenia podstawy opodatkowania tego aportu VAT, a po drugie, zapłatę stanowią akcje tej spółki. Sąd ten uważa natomiast, że kwestia, czy w celu ustalenia takiej podstawy opodatkowania należy w takim przypadku uwzględnić wartość nominalną akcji, czy też przeciwnie, ich wartość emisyjną zgodnie z tym, co strony uzgodniły, nie została jeszcze poruszona przez Trybunał.
NSA miał zatem wątpliwości co do sposobu, w jaki należy określić podstawę opodatkowania VAT w niniejszej sprawie. Wyjaśnia on w tym względzie, że wartość nominalna akcji przyjęta przez właściwe organy podatkowe jako podstawa opodatkowania w oczywisty sposób nie odpowiada wartości nieruchomości, które zostały wniesione do P., oraz że ze względu na tę nierównowagę strony uzgodniły w umowach o wniesienie wkładów niepieniężnych, że zapłatę za te wkłady stanowią akcje P. wycenione według ich ceny emisyjnej. To ostatnie podejście pozwala na nadanie spornym transakcjom charakteru wzajemnego.
Stanowisko TSUE
TSUE przytoczył brzmienie art. 73 dyrektywy Rady 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz.U. 2006, L 347, s. 1, dalej „dyrektywa VAT”), z którego wynika wynika, że podstawa opodatkowania obejmuje wszystko, co stanowi zapłatę otrzymaną lub którą dostawca lub usługodawca otrzyma w zamian za dostawę towarów lub świadczenie usług.
Zapłata ta niekoniecznie musi być wyrażona w pieniądzu. W istocie umowy zamiany, w ramach których wynagrodzeniem jest z definicji świadczenie w naturze, oraz transakcje, w których wynagrodzenie jest wypłacane w pieniądzu, stanowią z ekonomicznego i handlowego punktu widzenia sytuacje identyczne z punktu widzenia dyrektywy VAT. Zapłata za świadczenie usług lub dostawę towarów może zatem polegać na świadczeniu usług lub dostawie towarów i stanowić podstawę opodatkowania w rozumieniu art. 73 tej dyrektywy (zob. podobnie wyrok z dnia 10 stycznia 2019 r., A, C‑410/17, EU:C:2019:12, pkt 35, 36 i przytoczone tam orzecznictwo).
Ważne jest jednak, aby dostawa towarów lub świadczenie usług były dokonywane odpłatnie, to znaczy aby istniał bezpośredni związek pomiędzy wymienianymi towarami lub usługami, a wartość dawanych w zamian towaru lub usługi mogła być wyrażona w pieniądzu. Tego rodzaju bezpośredni związek ma miejsce, gdy pomiędzy usługodawcą a usługobiorcą istnieje stosunek prawny, w ramach którego następuje wymiana świadczeń wzajemnych, przy czym świadczenie otrzymywane przez usługodawcę stanowi rzeczywiste odzwierciedlenie wartości usługi świadczonej usługobiorcy (zob. podobnie wyrok z dnia 10 stycznia 2019 r., A, C‑410/17, EU:C:2019:12, pkt 31, 35 i przytoczone tam orzecznictwo).
W niniejszym przypadku – zauważa TSUE – P. dokonała kilku podwyższeń swojego kapitału, nabywając własność nieruchomości należących do W. i B. Zapłata otrzymana przez te spółki z tytułu wniesienia aportem na kapitał P. ich nieruchomości odpowiada akcjom P., które spółka ta wyemitowała w tym celu.
Istnieje zatem bezpośredni związek pomiędzy przeniesieniem tych nieruchomości przez W. i B. a przyznaniem tym spółkom akcji P. Ponadto wartość akcji, które zostały przeniesione na te spółki, może być wyrażona w pieniądzu.
Jeśli chodzi o wycenę tych akcji w pieniądzu, Trybunał zaznaczył, że z akt sprawy, którymi dysponuje, wynika, że w prawie polskim wartość nominalną akcji spółki handlowej definiuje się zasadniczo jako wartość przypadających na akcję aktywów finansowych i niefinansowych wniesionych przez wspólników założycieli, zgodnie z definicją zawartą w statucie spółki. Wartość ta jest zatem wartością każdej akcji spółki przyjętą przez jej akcjonariuszy w momencie jej utworzenia i jest ustalana w zależności od ich wkładów do tej spółki w tym momencie. Wartość emisyjna jednej akcji odpowiada natomiast jej wartości w chwili emisji. W związku z tym w chwili utworzenia spółki wartość emisyjna akcji jest co do zasady równa jej wartości nominalnej. Jednakże wartość spółki może wzrosnąć lub spaść w trakcie jej istnienia, w szczególności ze względu na jej działalność, tak że wartość każdej z akcji tej spółki może być wyższa albo przeciwnie – niższa od jej wartości nominalnej. W przypadku gdy spółka, której wartość akcji wzrosła od czasu jej utworzenia, emituje nowe akcje, ich cena emisyjna jest zazwyczaj wyższa niż wartość nominalna istniejących akcji w celu uniknięcia rozmycia wartości tych ostatnich akcji.
Co więcej, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że podstawą opodatkowania odpłatnej dostawy towarów jest wynagrodzenie rzeczywiście otrzymane z tego tytułu przez podatnika. Owo wynagrodzenie jest zatem wartością subiektywną, czyli rzeczywiście otrzymaną, a nie wartością oszacowaną według kryteriów obiektywnych (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2012 r., Orfey, C‑549/11, EU:C:2012:832, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).
Jeżeli wartość ta nie jest kwotą pieniędzy uzgodnioną między stronami, powinna ona, jako wartość subiektywna, odpowiadać wartości, jaką odbiorca dostawy towarów, stanowiącej zapłatę za inną dostawę towarów, przypisuje towarom, które zamierza uzyskać, i musi odpowiadać kwocie, jaką byłby on skłonny za tę usługę zapłacić (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2012 r., Orfey, C‑549/11, EU:C:2012:832, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo).
Zdaniem TSUE, w niniejszej sprawie subiektywna wartość zapłaty za wniesienie aportem nieruchomości odpowiada wartości pieniężnej, jaką W. i B. przyznały akcjom P., gdy przyjęły je w zamian za te wkłady na kapitał tej spółki.
Wartość ustalona przez strony ma znaczenie
TSUE argumentuje, że z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający, z umów zawartych pomiędzy W. i B. z jednej strony a P. z drugiej strony wynika, że zapłata za włączenie dotychczas należących do W. i B. nieruchomości do jej kapitału odpowiada przyznaniu liczby akcji, których wartość jednostkowa jest ustalana w zależności od wartości emisyjnej takiej akcji. Wynika z tego, że subiektywna wartość każdej z tych akcji, które W. i B. objęły w ramach tego podwyższenia kapitału, odpowiada cenie emisyjnej tych akcji.
W związku z tym, ponieważ, po pierwsze, zgodnie z art. 73 dyrektywy VAT podstawę opodatkowania nieruchomości przeniesionych na P. należy ustalić na podstawie uzgodnionej zapłaty rzeczywiście otrzymanej w tym celu przez W. i B., a po drugie, spółka P. i te spółki uzgodniły, że owa zapłata polega na przydzieleniu akcji P. po cenie emisyjnej 35 287,19 PLN za akcję, czyli około 8123 EUR, ta cena emisyjna, a nie wartość nominalna tych akcji, to znaczy 50 PLN, czyli około 11,50 EUR, powinna zostać uwzględniona w celu ustalenia podstawy opodatkowania przeniesienia tych nieruchomości.
Oceny tej nie podważa fakt, że w niniejszym przypadku wartość emisyjna akcji została ustalona przez strony po dokonaniu przez osobę trzecią wyceny wartości rynkowej wniesionych nieruchomości. Jak bowiem wskazuje Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców (Polska) w swoich uwagach, wycena ta świadczy jedynie o tym, że strony te uzgodniły zasady i warunki analogiczne do tych, jakie uzgodniłyby inne strony w odniesieniu do sprzedaży takich nieruchomości na rynku. Nie ma ona wpływu na stwierdzenie, zgodnie z którym strony sporu w postępowaniu głównym uzgodniły, że wartość omawianych akcji odpowiada ich wartości emisyjnej.
Zatem – zdaniem TSUE – okoliczność, że uzgodniona cena odpowiada cenie rynkowej, nie dowodzi, że podstawa opodatkowania VAT jest ustalana w świetle obiektywnej wartości zamiast wartości subiektywnej, którą strony te rzeczywiście uzgodniły. W konsekwencji zapłata rzeczywiście uzgodniona za rozpatrywane nieruchomości, która zgodnie z art. 73 dyrektywy VAT stanowi podstawę opodatkowania VAT, jest ustalana z uwzględnieniem liczby akcji P, wycenionych według ich ceny emisyjnej, które W. i B. mogły objąć.
Nadużycie prawa?
Tezy wyroku nie podważa również argument rządu polskiego, przedstawiony w jego uwagach, i organu odwoławczego, który wynika z postanowienia odsyłającego, zgodnie z którym wartość nominalna akcji wyznacza zakres praw i obowiązków majątkowych oraz niemajątkowych akcjonariuszy spółki. Nawet jeśli bowiem tak jest, nie można z tego wywnioskować, że wartość nominalna odpowiada zapłacie uzgodnionej między stronami, ponieważ umowy, które strony zawarły przy okazji spornego podwyższenia kapitału, przewidują, że nowe akcje wyemitowane w zamian za wniesienie aportem nieruchomości zostaną objęte według ich wartości emisyjnej.
To określenie podstawy opodatkowania VAT nie stoi jednak na przeszkodzie, jak wskazała Komisja Europejska, temu, aby sąd odsyłający mógł sprawdzić, z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności, czy wartość uzgodniona przez strony faktycznie odzwierciedla rzeczywistą sytuację gospodarczą i handlową i nie jest wynikiem praktyki stanowiącej nadużycie (zob. podobnie wyrok z dnia 10 stycznia 2019 r., A, C‑410/17, EU:C:2019:12, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo).
Ponadto art. 80 dyrektywy VAT wyraźnie zezwala państwom członkowskim, w celu zapobieżenia uchylaniu się od opodatkowania lub unikaniu opodatkowania, na przyjęcie w niektórych przypadkach wartości wolnorynkowej jako podstawy opodatkowania dostaw towarów i świadczenia usług na rzecz odbiorców, z którymi istnieją powiązania o charakterze rodzinnym lub inne bliskie powiązania o charakterze osobistym, powiązania organizacyjne, własnościowe, w zakresie członkostwa, finansowe lub prawne określone przez państwo członkowskie.
Jednakże, ponieważ przepis ten stanowi odstępstwo od zasady, zgodnie z którą podstawę opodatkowania stanowi zapłata rzeczywiście otrzymana z tego tytułu przez podatnika, podlega on ścisłej wykładni. Stwierdzono zatem, że ustanowione w tym przepisie warunki jego zastosowania mają charakter wyczerpujący, w związku z czym w prawie krajowym nie można ustanowić na jego podstawie zasady, zgodnie z którą podstawę opodatkowania stanowi wartość rynkowa transakcji, w innych wypadkach niż tam wymienione (wyrok z dnia 19 grudnia 2019 r., Orfey, C‑549/11, EU:C:2012:832, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo).
W niniejszej sprawie – podkreśla Trybunał – żaden element akt sprawy, którymi dysponuje, nie pozwala jednak sądzić, że wartość emisyjna spornych akcji wynika z praktyki stanowiącej nadużycie lub że Rzeczpospolita Polska przyjęła środki na podstawie art. 80 dyrektywy VAT i że znajdują one zastosowanie.
W świetle całości powyższych rozważań TSUE odpowiedział na zapytanie polskiego NSA, iż art. 73 dyrektywy VAT należy interpretować w ten sposób, że podstawę opodatkowania wniesienia aportem nieruchomości przez pierwszą spółkę do kapitału drugiej spółki w zamian za akcje tej ostatniej należy ustalić na podstawie wartości emisyjnej tych akcji, jeżeli spółki te uzgodniły, że zapłatę za ten wkład kapitałowy będzie stanowić ta wartość emisyjna.
Wyrok z 8 maja 2024r. sygn. C‑241/23 sprawa P. sp. z o.o. przeciwko Dyrektorowi Izby Administracji Skarbowej w Warszawie
Jeżeli ten problem Państwa dotyczy, zachęcamy do kontaktu z Kancelarią. Przesyłając wypełniony formularz akceptują Państwo naszą Politykę Prywatności.
